Bilmemek İşimize mi Geliyor?
Bir şeyi öğrenince kararımızı değiştirmemiz gerekecekse, yine de öğrenmek ister miyiz?
Seçimlerin yalnızca bu tarayıcıda saklanır.
Bir şeyi öğrenince kararımızı değiştirmemiz gerekecekse, yine de öğrenmek ister miyiz?
Bir alışveriş düşünelim. Uzun zamandır aradığımız ürünü, beklediğimizden çok daha uygun bir fiyata buluyoruz. Tam satın alacakken üretim koşullarına ilişkin bir yazı karşımıza çıkıyor.
Okumak mümkün. Fakat sayfayı kapatıyoruz.
“Şimdi bununla uğraşamam.”
Gerçekten vaktimiz olmayabilir. Yazının güvenilirliğinden de şüphe edebiliriz. Ama başka bir ihtimal daha var: Okuduklarımızın, almak istediğimiz şeyden vazgeçmemizi gerektirmesinden çekiniyor olabiliriz.
Bu örnekte beni düşündüren, satın alma kararından önce verdiğimiz küçük karar: Öğrenmek istiyor muyuz?
2023’te yayımlanan, 6.531 katılımcının kararlarını bir araya getiren bir araştırma bu meseleye deneyler üzerinden bakıyor. Katılımcılar, kendi kazançlarını etkileyen seçimlerin başkasının kazancını nasıl değiştireceğini öğrenmeyebiliyor. Bilgiyi edinmeme seçeneği sunulduğunda, başkasının yararını gözeten seçimler azalıyor. PubMed
Buradan “İnsanlar aslında bencildir” sonucunu çıkarmak kolay. Fakat araştırmaların söylediği bu kadar basit değil.
Christine Exley ve Judd Kessler’in başka bir deney dizisi, kendimiz hakkında iyi düşünme isteğinin bilgi edinmemeyi kısmen açıkladığını, fakat davranışın tamamını açıklamadığını gösteriyor. Dikkatsizlik, kafa karışıklığı veya zor tercihlerden kaçınmak da olası açıklamalar arasında. users.nber.org
Üstelik bunlar kontrollü para dağıtma deneyleri. Bir kişinin okumadığı yazıdan veya sormadığı sorudan hareketle niyetini bildiğimizi söyleyemeyiz. joelvanderweele.eu
Benim ilgilendiğim yer de başkasının niyetini yakalamak değil. Kendi kararlarımı ne kadar incelemeye açık olduğum.
Bir bilgiyi araştırırken yalnızca kararımı destekleyecek ayrıntıları mı istiyorum? Tersini öğrenme ihtimaline de yer bırakıyor muyum? Henüz cevabı duymadan “O kadar da önemli değildir” dediğimde, gerçekten önemsiz olduğuna nasıl karar veriyorum?
Haksızlığa uğradığımı düşündüğümde bütün ayrıntıları öğrenmek isterken, sonuç benim lehime olduğunda aynı merakı gösterebiliyor muyum?
Adaletin ayrıntılarını yalnızca bize gerektiğinde merak etmek, üzerinde durmaya değer bir çelişki.
Bir kararın bana fayda sağlaması, başka birinin üzerindeki sonucunu önemsiz kılmaz. O sonucu öğrenmemek de onu ortadan kaldırmaz; yalnızca benim görmemi engeller.
Elbette herkesin her şeyi araştıracak zamanı, gücü ve imkânı yok. Her bilgiye ulaşmak kolay olmadığı gibi, öğrendikten sonra koşulları değiştirmek de herkes için mümkün olmayabilir. Bilmemekle öğrenmemeyi tercih etmek arasındaki farkı konuşurken bu eşitsizliği unutmamak gerekir.
Yine de gerçekten sorabileceğimiz bir soruyu sormadığımız anlara bakabiliriz.
O alışveriş örneğinde yazıyı okumak, ürünü kesinlikle almamak anlamına gelmez. İddia yanlış çıkabilir. Başka bir açıklama bulunabilir. Fakat kararı, kendimizi rahatsız edebilecek ihtimali baştan dışlamadan vermiş oluruz.
Öğrenmeye açık olmak, duyduğumuz her şeye inanmak değildir. Kaynağını kontrol etmek, farklı açıklamaları dinlemek ve gerekirse kararımıza yeniden bakmaktır.
Bence asıl güçlük, bir bilgiyi edinmekten çok, öğrendikten sonra kendimize karşı dürüst kalmakta. Çünkü yeni bilgi, bazen yalnızca düşüncemizi değil, alışkanlığımızı veya rahatımızı da sorgulamamızı gerektirebilir.
Her şeyi bilmek zorunda değiliz. Ama “Bilmiyordum” dediğimizde, kendimize bir soru daha sorabiliriz:
Gerçekten bilmiyor muydum, yoksa öğrenirsem ne yapacağımı düşünmek istemiyor muydum?
Haftada iki yazı.
Biraz daha kendimize bakmak için.
İnsan davranışı, ilişkiler ve hayat üzerine yeni yazılarım e-posta kutunuza gelsin. Ücretsiz.

Yorumlar yükleniyor…