← Yazılara dön
BILGI & KARARLAR

Bilmemek İşimize mi Geliyor?

Bir şeyi öğrenince kararımızı değiştirmemiz gerekecekse, yine de öğrenmek ister miyiz?

Okuma köşem ↗

Seçimlerin yalnızca bu tarayıcıda saklanır.

Bir şeyi öğrenince kararımızı değiştirmemiz gerekecekse, yine de öğrenmek ister miyiz?

Bir alışveriş düşünelim. Uzun zamandır aradığımız ürünü, beklediğimizden çok daha uygun bir fiyata buluyoruz. Tam satın alacakken üretim koşullarına ilişkin bir yazı karşımıza çıkıyor.

Okumak mümkün. Fakat sayfayı kapatıyoruz.

“Şimdi bununla uğraşamam.”

Gerçekten vaktimiz olmayabilir. Yazının güvenilirliğinden de şüphe edebiliriz. Ama başka bir ihtimal daha var: Okuduklarımızın, almak istediğimiz şeyden vazgeçmemizi gerektirmesinden çekiniyor olabiliriz.

Bu örnekte beni düşündüren, satın alma kararından önce verdiğimiz küçük karar: Öğrenmek istiyor muyuz?

2023’te yayımlanan, 6.531 katılımcının kararlarını bir araya getiren bir araştırma bu meseleye deneyler üzerinden bakıyor. Katılımcılar, kendi kazançlarını etkileyen seçimlerin başkasının kazancını nasıl değiştireceğini öğrenmeyebiliyor. Bilgiyi edinmeme seçeneği sunulduğunda, başkasının yararını gözeten seçimler azalıyor. PubMed

Buradan “İnsanlar aslında bencildir” sonucunu çıkarmak kolay. Fakat araştırmaların söylediği bu kadar basit değil.

Christine Exley ve Judd Kessler’in başka bir deney dizisi, kendimiz hakkında iyi düşünme isteğinin bilgi edinmemeyi kısmen açıkladığını, fakat davranışın tamamını açıklamadığını gösteriyor. Dikkatsizlik, kafa karışıklığı veya zor tercihlerden kaçınmak da olası açıklamalar arasında. users.nber.org

Üstelik bunlar kontrollü para dağıtma deneyleri. Bir kişinin okumadığı yazıdan veya sormadığı sorudan hareketle niyetini bildiğimizi söyleyemeyiz. joelvanderweele.eu

Benim ilgilendiğim yer de başkasının niyetini yakalamak değil. Kendi kararlarımı ne kadar incelemeye açık olduğum.

Bir bilgiyi araştırırken yalnızca kararımı destekleyecek ayrıntıları mı istiyorum? Tersini öğrenme ihtimaline de yer bırakıyor muyum? Henüz cevabı duymadan “O kadar da önemli değildir” dediğimde, gerçekten önemsiz olduğuna nasıl karar veriyorum?

Haksızlığa uğradığımı düşündüğümde bütün ayrıntıları öğrenmek isterken, sonuç benim lehime olduğunda aynı merakı gösterebiliyor muyum?

Adaletin ayrıntılarını yalnızca bize gerektiğinde merak etmek, üzerinde durmaya değer bir çelişki.

Bir kararın bana fayda sağlaması, başka birinin üzerindeki sonucunu önemsiz kılmaz. O sonucu öğrenmemek de onu ortadan kaldırmaz; yalnızca benim görmemi engeller.

Elbette herkesin her şeyi araştıracak zamanı, gücü ve imkânı yok. Her bilgiye ulaşmak kolay olmadığı gibi, öğrendikten sonra koşulları değiştirmek de herkes için mümkün olmayabilir. Bilmemekle öğrenmemeyi tercih etmek arasındaki farkı konuşurken bu eşitsizliği unutmamak gerekir.

Yine de gerçekten sorabileceğimiz bir soruyu sormadığımız anlara bakabiliriz.

O alışveriş örneğinde yazıyı okumak, ürünü kesinlikle almamak anlamına gelmez. İddia yanlış çıkabilir. Başka bir açıklama bulunabilir. Fakat kararı, kendimizi rahatsız edebilecek ihtimali baştan dışlamadan vermiş oluruz.

Öğrenmeye açık olmak, duyduğumuz her şeye inanmak değildir. Kaynağını kontrol etmek, farklı açıklamaları dinlemek ve gerekirse kararımıza yeniden bakmaktır.

Bence asıl güçlük, bir bilgiyi edinmekten çok, öğrendikten sonra kendimize karşı dürüst kalmakta. Çünkü yeni bilgi, bazen yalnızca düşüncemizi değil, alışkanlığımızı veya rahatımızı da sorgulamamızı gerektirebilir.

Her şeyi bilmek zorunda değiliz. Ama “Bilmiyordum” dediğimizde, kendimize bir soru daha sorabiliriz:

Gerçekten bilmiyor muydum, yoksa öğrenirsem ne yapacağımı düşünmek istemiyor muydum?

BİR SONRAKİ YAZIDA BULUŞALIM

Haftada iki yazı.
Biraz daha kendimize bakmak için.

İnsan davranışı, ilişkiler ve hayat üzerine yeni yazılarım e-posta kutunuza gelsin. Ücretsiz.

Gönderim sıklığı: yeni yazı yayımlandıkça

Şifre ve ek onay yok. Her e-postadan sıklığı değiştirebilir veya dilediğiniz zaman ayrılabilirsiniz.

Ahmet Mertkan Koşaroğlu
Okuma köşeme dön ↗
BU DÜŞÜNCEYİ PAYLAŞIN
Bu yazıdan bir söz kartı
Bir şeyi öğrenince kararımızı değiştirmemiz gerekecekse, yine de öğrenmek ister miyiz? — Ahmet Mertkan Koşaroğlu
PAYLAŞMAK İÇİN BİR CÜMLE

Bir düşünce,
bir başkasına ulaşsın.

Yazıdan seçilmiş bu cümleyi hikâyenizde paylaşabilirsiniz.

1080 × 1920 · PNG. Telefonda görsel açılırsa üzerine basılı tutup fotoğraflarınıza kaydedebilirsiniz.

OKURUN NOTU

Siz ne düşünüyorsunuz?

Kararınızı değiştirebilecek bir bilgiyle karşılaşınca öğrenmeye açık kalmanızı ne kolaylaştırıyor?

Yazının sizde bıraktığı düşünceyi paylaşın. Yorumlar incelendikten sonra adınız ve soyadınızla yayımlanır. Yanıt verdiğimde e-posta ile haberiniz olur.

Yorumlar yükleniyor…

Bir yorum bırakın

E-postanız yayımlanmaz. Yalnızca bu yoruma verdiğim yanıtı iletmek için kullanılır; bülten aboneliği oluşturmaz. Kendi adresinizi yazın.

AHMET MERTKAN KOŞAROĞLU · YENİ KİTAP
Yaşadıkça — Doğru Bildiklerime Yeniden Bakarken kitabının ön kapağı
YAŞADIKÇADoğru Bildiklerime Yeniden Bakarken
KİTAPÇILARDA VE ONLINE SATIŞTA

Bu kitapta
biraz da
siz varsınız.

Bir kararınız. Bir kırgınlığınız.
Yıllar sonra başka türlü baktığınız bir hatıranız.

Bir hayatın içinden, kendi hayatınıza doğru.

KİTABIN ARDINDAKİ HİKÂYESize bir notum var.

İnsan bazı sözleri, söyleyen kişiye artık sarılamayacağı yaşta anlıyor.

Çocukken büyükbabamın söylediği sözleri dinlerdim. Bazılarının anlamını yıllar sonra, kendi hayatımın içinde öğrendim. Bir kararın önünde dururken, bir yanlışımdan dönerken, oğluma bakarken…

İçimden ona anlatmak geliyor. “Şimdi anladım,” demek istiyorum. Sonra, anladığımı söyleyebileceğim yerde olmadığını bir kez daha hatırlıyorum.

En çok da sıradan bir akşama dönmek isterdim. Onun işten geldiği, benim çocuk olduğum, daha önümüzde ne kadar zaman bulunduğunu düşünmediğimiz bir akşama. Biraz daha otursak. Bildiğim bir şeyi yeniden anlatsa. Sesini duysam.

O zaman tekrar gibi gelen şeyin, bir gün insanın en büyük özlemine dönüşeceğini bilmiyordum.

Annemin okumayı öğretmeye çalıştığı çocuk, şimdi bir kitap yazdı. O gün masadan kalkmak istiyordum. Bugün yazdığım her sayfada onun sabrından bir şey var. Bunu bilmesini istiyorum.

Babama kızdığım günler de oldu. Beni anlamasını bekledim. Sonra kendi kararlarımın sonuçlarıyla yaşarken, iyi niyetle de yanılabildiğimizi gördüm. İçimdeki bütün kırgınlıklar geçmedi. Ama artık ona bakarken yalnızca kırıldığım yerleri görmüyorum.

İnsan ailesini anlatırken zorlanıyor. Sevgisi de gerçek, kırgınlığı da. Aynı insana hem söyleyemediği bir sitemi hem de sarılma isteği olabiliyor.

Belki senin de bu satırları okurken aklına gelen biri vardır. Sesini özlediğin, seni bir türlü anlamadığını düşündüğün ya da sevgini zaten bildiğine inanıp söylemeyi ertelediğin biri.

Ben bazı sözlerimi artık hatıralara söylüyorum. Bazılarınıysa hâlâ duyabilecek insanlara yetiştirmek istiyorum.

Her şeyin düzelmesini beklemeden. Bütün kırgınlıklar bitmeden. Hayat biraz daha kolaylaşmadan.

Çünkü bir gün oğlum beni hatırladığında, onu ne kadar sevdiğimi anlamak için benim yaşıma gelmek zorunda kalmasın istiyorum.

Ahmet Mertkan Koşaroğlu
YAZILARDA BULUŞALIM

Haftada iki yazı,
e-posta kutunuzda.

İnsan davranışı, ilişkiler ve hayat üzerine birlikte düşünelim. Ücretsiz e-posta aboneliğiyle yeni yazılarımı takip edin.

Tüm yazılar herkese açık. Abonelik, yazıları e-postayla almak isteyenler için.

Gönderim sıklığı: yeni yazı yayımlandıkça

Şifre ve ek onay yok. Her e-postadan sıklığı değiştirebilir veya dilediğiniz zaman ayrılabilirsiniz.